ਸਾਵਿਤਰੀ ਬਾਈ ਫੂਲੇ ਦਾ ਜੀਵਨ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਮਨੋਬਲ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਵਿਰੋਧਾਂ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸ ਦੇ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਵੀ, ਇਕ ਆਦਰਸ਼ ਅਧਿਆਪਕ, ਇਕ ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗਰਲਜ਼ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਹਾਸਲ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 3 ਜਨਵਰੀ 1831 ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸਤਾਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਸਿਰਫ 9 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ 13 ਸਾਲ ਦੇ ਜੋਤੀਬਾ ਫੂਲੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਸਾਵਿਤਰੀ ਬਾਈ ਵਲੇ ਨੇ ਕੋਈ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋਤੀਬਾ ਫੂਲੇ ਨੇ ਤੀਜੀ ਜਮਾਤ ਤਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ ਸੀ, ਇਸੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਚ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਸਾਵਿਤਰੀ ਬਾਈ ਦੀ ਪੜਾਈ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਵਿਤਰੀ ਅਤੇ ਜੋਤੀਬਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਵੱਲ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ। 1 ਜਨਵਰੀ 1849 ਈ. ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਣੇ ਦੇ ਬੁਧਵਾਰਾ ਪੇਠ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ਗਰਲਜ਼ ਸਕੂਲ ਖੋਲਿਆ। ਸਾਵਿਤਰੀ ਬਾਈ ਇਸ ਸਕੂਲ ਦੀ ਮੁੱਖ ਅਧਿਆਪਕਾ ਬਣੀ। ਪਛੜੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਬੱਚੇ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਲੜਕੀਆਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਇਸ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਆਉਣ ਲੱਗੀਆਂ।
ਇਸ ਤੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਜੋਤੀਬਾ ਜੋੜੇ ਨੇ ਅਗਲੇ 4 ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ 18 ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹੇ।ਸਾਵਿਤਰੀ-ਜੋਤੀਬਾ ਨੇ ਹੁਣ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਬਾਲ ਵਿਧਵਾ ਅਤੇ ਬਾਲ ਹੱਤਿਆ ‘ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਵਿਧਵਾ ਪੁਨਰ-ਵਿਆਹ ਦੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 29 ਜੂਨ, 1853 ਨੂੰ ਬਾਲ ਹੱਤਿਆ ਰੋਕਥਾਮ ਘਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਉਹ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦੀਆਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਛੱਡ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ।
ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਅਣਸਿੱਖਿਅਤ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵੱਲ ਵੀ ਗਿਆ। 1855 ਵਿਚ, ਸਾਵਿਤਰੀ-ਜੋਤੀਬਾ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਲਈ ਇਕ ਨਾਈਟ ਸਕੂਲ ਵੀ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਸਾਲ 1876-77 ਵਿਚ ਪੁਣੇ ਵਿਚ ਸੋਕਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਫੂਲੇ ਜੋੜੇ ਨੇ 52 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਅਨਾਜ ਦੇ ਸਟੋਰ ਖੋਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਇਆ। 28 ਨਵੰਬਰ, 1890 ਨੂੰ ਮਹਾਤਮਾ ਜੋਤੀਬਾ ਫੂਲੇ ਦੀ ਮੌਤ 28 ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸੇਵਾ ਕਾਰਜ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ 1897 ਵਿੱਚ,ਜਦੋ ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਪਲੇਗ ਫੈਲ ਗਈ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਪੂਰੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਲੋਕਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। 10 ਮਾਰਚ 1897 ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
